معاصی مادر، غیبت کردن یا شنیدن آن، تهمت و افترا، دروغ و سخن چینی و… همه به گونهای خاص نقش کلیدی در این رابطه دارند.
ائمهی اطهار (ع) موارد زیادی از خوردنیها و آشامیدنیها را ذکر کردهاند که میتواند در چگونگی رشد فرزند در رحم مادر تأثیر داشته باشد. مثلاً پیامبر اکرم (ص) در حدیثی میفرمایند: (“به” بخورید و این میوه را به دوستان هدیه کنید، زیرا نور چشم را زیاد میکند و قلبها را مهربان میگرداند. به زنان آبستن “به” بخورانید تا فرزندانشان زیبا شوند. و در روایت دیگر فرمودند: تا اخلاق فرزندانتان خوب شود).74
امیرالمؤمنان علی (ع) فرمودند: زن آبستن چیزی نمیخورد و به چیزی معالجه نمیکند که بهتر از رطب باشد.75
خداوند در قرآن به حضرت مریم میفرماید:
“وَ هُزِّى إِلَیْکِ بجِِذْعِ النَّخْلَهِ تُسَاقِطْ عَلَیْکِ رُطَبًا جَنِیًّا” مریم /25؛ “و تنه درخت خرما را به طرف خود [بگیر و] بتکان، تا بر تو خرماى تازه مى‏ریزد”. از احادیث مذکور دو مطلب مهم استفاده میشود: نکتهی اول حساسیت زمان بارداری زن نسبت به پرورش جنین، نکتهی دوم تأثیر تغذیهی مادر در این دوران، در هوش و استعداد و اخلاق کودک.
حال وقتی نوع غذا بتواند در شکل ظاهری و باطنی (روح و روان) فرزند در رحم مادر تأثیر بگذارد، آیا انجام اعمال نیک یا بد مؤثر نخواهد بود؟
یکی از دانشمندان به نام کرنر مینویسد: “باید توجه داشت که محیط داخلی در دورهی اولیهی رشد، بر جنین اثر میگذارد و اثر آن نیز در این دوره از حیات آدمی از اثر محیط خارجی بیشتر است”.76
1-3-4- شیر
اولین غذای کودک در دوران طفولیت که در تمام وجود او تأثیر میگذارد، شیر است.
حضرت علی (ع) میفرمایند: “اشخاص کم خرد را برای شیر دادن فرزندانتان انتخاب نکنید که شیر بر طبیعت انسان میتواند غالب شود”.77 در این روایت حضرت علی (ع) تصریح میفرمایند که شیر بر طبیعت انسان غلبه میکند و گاه طبیعت سالم را به فساد میکشاند.
با وجود اینکه هیچ غذایی همانند شیر مادر برای بچه مفید نیست78، ولی حضرت علی (ع) ضمن بیان تغییر طبیعت توسط شیر میفرمایند: “همان دقتی که در انتخاب همسر میکنید، در انتخاب مرضعه79 نیز داشته باشید”.80
1-3-5- غذا
تهیهی غذا از راه حلال یا نامشروع نیز در تربیت فرزند اثر میگذارد. در این زمینه حدیثی از امام صادق (ع) نقل شده است که میفرمایند: “کسب حرام در ذریّه آشکار میشود”.81 منظور این است که فرزندان آنان را به تباهی میکشاند.
1-3-6- خانه و خانواده
خانه و خانواده نخستین محیطی است که انسان را تحت تأثیر فضا و روابط و مناسبات خود قرار میدهد. همه چیز این محیط و به خصوص عوامل انسانی آن بسیار تأثیر گذار است؛ و تأثیر پذیری کودک و روابط عاطفی درون خانواده بر آن میافزاید. کودک از تمام گرایشها و محرکهای درون خانواده تأثیر میپذیرد و رفتار او همراه رفتار خانواده شکل میگیرد. کودک به محض اینکه زبان مادری را در خانه فرا میگیرد، از طریق گفتگو و پرسش افکار و آرای اعضای خانواده تحت تأثیر آنها واقع میشود. والدین علاوه بر اینکه پناه کودک هستند، بهترین آموزگاران او نیز میباشند. بدین ترتیب خانواده مهمترین محیط تربیتی برای کودک میباشد.
1-3-7- رفاقت و معاشرت
انسان به فطرت خود در سراسر زندگی خویش میل به رفاقت و دوستی دارد؛ و رفقا و دوستان به تنها با هم انس میگیرند و با مصاحبت و همنشینی، موجبات شادمانی و نشاط یکدیگر را فراهم میآورند؛ بلکه هر رفیقی به مقیاس درجهی رفاقت و دوستی در امور مادی و معنوی دوست خود نفوذ میکند و هر یک دانسته یا ندانسته روی عقاید و اخلاق و رفتار و گفتار دیگری تأثیر میگذارد.
در این زمینه پیامبر اکرم (ص) میفرمایند: “الْمَرْءُ عَلَى دِینِ خَلِیلِهِ فَلْیَنْظُرْ أَحَدُکُمْ مَنْ یُخَالِل‏”82
“انسان بر دین و آیین دوست و همنشین خود است، پس هر کدام از شما بنگرد با چه کسی دوست میشود”.
در حدیثی دیگر از آن حضرت دربارهی تأثیر دوست و همنشین در جهت مثبت و منفی چنین آمده است: “حکایت همنشین صالح مثل عطار است که اگر از عطر خود تو را بهره مند نسازد، بوی خوش آن در تو آویزد، و حکایت همنشین بد مثل آهنگر است که اگر شراره آتش آن تو را نسوزاند، بوی بد آن در تو آویزد”.83
امام صادق (ع) تأثیر دوست خوب و صالح را در رسیدن به سعادت چنین بیان میکند: “سعادتمندترین مردم کسی است که با مردمی بزرگوار معاشرت و آمیزش داشته باشد”.84
حضرت علی (ع) نیز در زمینهی تأثیر دوستان میفرمایند: ” لا تصحب الشریر فإن طبعک یسرق من طبعه شرا و أنت لا تعلم”85؛ “با انسانهای شرور همنشینی مکن؛ زیرا طبع تو بدیها را از آنان میدزدد، درحالی که بدان آگاه نیستی”.
بنابراین باید دوستی و همنشینی امری حساب شده باشد و با کسانی باید رفاقت کرد که شایستهی دوستی و رفاقت هستند و این امر جز با شناخت درست و پی بردن به صحّت و صلاحیّت افراد امکانپذیر نیست؛ و این همان چیزی است که در سخنان پیشوایان حق با تعبیر”اختبار دوست” آمده است. رفاقتی که براساس شناخت وضع اخلاقی و راه و رسم فرد صورت میگیرد، رفاقتی نیکو و استوار است. از امیرالمؤمنان علی (ع) چنین نقل شده است:
“هر که پس از خوب آزمودن برای خویش دوست و برادری گیرد، رفاقتش پایدار و دوستیاش استوار یابد”.86
1-3-8- مدرسه
مدرسه و به بیان کلیتر محیط تعلیم و تربیت، همچون خانواده از مهمترین عوامل مؤثر در تربیت است؛ زیرا به سبب اقتضای سن و الگو پذیری آدمی که ریشه در فطرتش دارد، تأثیر عناصر گوناگون مدرسه و تعلیم و تربیت بر انسان بسیار زیاد است. نقش معلّم و مربّی در شکلگیری شخصیت انسان و ساختار روحی و رفتاری او نقشی کلیدی دارد، به گونهای که متعلّم و متربّی ممکن است در تمام حرکات و سکنات خود تحت تأثیر قرار گیرد و همه چیز خود را از معلّم و مربّی نمونه برداری کند.
امام باقر (ع) در جواب سؤال زید شحّام از شاگردانش دربارهی واژهی طعام در آیهی 24سورهی عبس “فَلْیَنظُر ِالْانسَانُ إِلىَ ‏طَعَامِه” میفرماید: “علمی که میآموزد، بنگرد از چه کسی فرا میگیرد”.87
این همه به خاطر تأثیر شگفتی است که تعلیم و تربیت بر انسان دارد؛ ابوالحسن ندوی در این باره مینویسد: “من امانتی مسئولیت آفرینتر و پرخطرتر و مؤثرتر در آیندهی یک امت و زندگی آن از امر تعلیم و تربیت نمیشناسم”.88
بنابراین محیط مدرسه از جمله مهمترین عوامل مؤثر در تربیت است که میتواند استعدادهای آدمیان را در جهات مثبت و منفی سامان دهد و اشخاص عالم، عاقل، متفکّر، مهذّب، موحّد، عدالتجو، فداکار و یا خلاف اینها را تحویل جامعه دهد. به بیان امام خمینی (ره) “معلّم است که انسانها را با مهذّب میآورد، متعهد بار میآورد و یا انگل بار میآورد و وابسته؛ همه از مدرسهها بلند میشود، همهی سعادتها و همهی شقاوتها انگیزهاش از مدرسههاست و کلیدش دست معلّمین است”.89
1-3-9- اجتماع کلان
کلیهی افراد و مناسبات اجتماعی غیر از خانواده و مدرسه، اجتماع نامیده میشود. از این مجموعه تمام روابط و پیوندهای اقتصادی، سیاسی، شغلی، عاطفی، روحی و فرهنگی بر انسان تأثیر تربیتی میگذارد.90
انسان در تعاملی دائم با محیط اجتماع است و عناصر آن پیوسته در جهت سازندگی یا ویرانگری شخصیت افراد به نحو مقتضی عمل میکند. روابطی سالم، عاطفی، مبتنی بر کرامت و عزّت و برپایهی انصاف و عدالت در شکلگیری شخصیت انسانی افراد نقشی اساسی دارد، همانگونه که روابطی ناسالم، خشن، مبتنی بر حقارت و ذّلت و برپایه ستم و بی عدالتی در تخریب شخصیت انسانی افراد نقش دارد.
قرآن کریم برای اجتماع وجود، اجل، کتاب، شعور، فهم، عمل، طاعت و معصیت اعتبار کرده است که گویای موجودیت اجتماعی و نقش آن در تربیت انسانهاست، چنانکه در آیات زیر آمده است:
“وَ لِکلُ‏ِّ أُمَّهٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا یَسْتَأْخِرُونَ سَاعَهً وَ لَا یَسْتَقْدِمُون” اعراف/34؛ “و براى هر امّتى اجلى است پس چون اجلشان فرا رسد، نه [مى‏توانند] ساعتى آن را پس اندازند و نه پیش”.
“کلُ‏ُّ أُمَّهٍ تُدْعَى إِلىَ‏ کِتَابهَِا الْیَوْمَ تجُْزَوْنَ مَا کُنتُمْ تَعْمَلُون‏” جاثیه/28؛ “و هر امّتى را به زانو در آمده مى‏بینى هر امّتى به سوى کارنامه خود فراخوانده مى‏شود [و بدیشان مى‏گویند:] “آنچه را مى‏کردید امروز پاداش مى‏یابید”
“زَیَّنَّا لِکلُ ‏ِّأُمَّهٍ عَمَلَهُ” انعام/108؛ “براى هرامتى کردارشان را آراستیم”.
“مِنهُْمْ أُمَّهٌ مُّقْتَصِدَ?” مائده/66 ؛ “از میان آنان گروهی میانه ‏رو هستند”.
“أُمَّهٌ قَائمَهٌ یَتْلُونَءَایَاتِ الله” آل عمران/113؛ “امتی درست کردارند که آیات الهی را میخوانند”.
“وَ هَمَّتْ کُلُّ أُمَّهِ بِرَسُولهِِمْ لِیَأْخُذُوهُ وَ جَادَلُواْ بِالْبَاطِلِ لِیُدْحِضُواْ بِهِ الحَْقَّ فَأَخَذْتهُُمْ فَکَیْفَ کاَنَ عِقَاب” غافر/5 ؛ “و هر امّتى آهنگ فرستاده خود را کردند تا او را بگیرند، و به [وسیله‏] باطل جدال نمودند تا حقیقت را با آن پایمال کنند. پس آنان را فرو گرفتم آیا چگونه بود کیفر من؟”.
“وَ لِکُلّ‏ِ أُمَّهٍ رَّسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضىِ‏َ بَیْنَهُم بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لَا یُظْلَمُون” یونس/47 ؛ “و هر امّتى را پیامبرى است. پس چون پیامبرشان بیاید، میانشان به عدالت داورى شود و بر آنان ستم نرود”.
از این روست که تربیت افراد جز با اهتمام به تربیت اجتماع و ایجاد تحولات اجتماعی در جهت اهداف تربیتی ممکن و میسر نیست و آنچه در تربیت فردی فارغ از حرکتهای اجتماعی صورت میپذیرد، آن قدر اندک است که در مقایسه با عملکرد اجتماع در خور توجه نیست.
به همین دلیل است که اسلام به شدت به تربیت اجتماعی اهتمام دارد و مهمترین دستورهای دینی خود را از قبیل نماز، حج، انفاق و بالاخره هرگونه تقوای دینی را براساس اجتماع بنیانگذاری کرده است.91
1-3-10- رسانهها
یکی از عوامل مهم در تربیت انسانها، رسانههای گروهی میباشند. رسانههای گروهی میتوانند واجبات و حسنات اخلاقی را به شکل غیر مستقیم برای نوجوانان و جوانان ترسیم کنند؛ چون تأثیر آن از امر و نهی مستقیم بهتر است.
رسانههای گروهی زمانی در رشد و تربیت جامعه مؤثر هستند که برنامههای آموزنده ارائه نمایند و از اشاعه و طرح مسائلی که اثر تربیتی نداشته و یا باعث ارائهی الگوهای غلط و تبلیغ فرهنگهای ضعیف و فاسد در جامعه شوند؛ خودداری کنند.
میزان توجه به رسانهها نباید از حد تعادل خارج شود؛ زیرا که افراط در توجه به رسانهها، در تربیت و بالندگی کودک و ذکاوت او تأثیر منفی خواهد گذاشت.
1-3-11- شغل و کار
یکی از عوامل مؤثر در تربیت که در ساختن شخصیت انسان نقش اساسی دارد، کار است.
انسان در عین حال که خالق و آفریننده و مدبّر کار است، به شدّت متأثر از آن است، به نحوی که کار بر روح و جان انسان رنگ میزند و در خُلق و خوی و رفتار انسان تأثیر میگذارد، کار در رشد ابعاد مختلف وجود آدمی نقش دارد و جسم و عقل و احساس و عاطفه را تحت تربیت خود قرار میدهد.
خداوند کار کردن آدمیان را که سبب تحقق تأثیرات کمالی و نتایج مثبت اجتماعی و اقتصادی است، دوست دارد. از رسول خدا (ص) چنین روایت شده است:
“ِانَّ اللهَ یُحِبُّ العَبدَ المُؤمِنَ المُحتَرِفَ”92 ؛ خدای متعال بنده مؤمن اهل حرفه و پیشه را دوست دارد.
امام صادق (ع) فرمودند: “وقتی نماز صبح خواندید و از آن فراغت یافتید، صبح زود به کار و طلب روزی حلال مشغول شوید؛ خداوند شما را روزی میدهد و در طلب حلال کمک مینماید”.93
این بیان ارزشی، گویای جایگاه کار و تلاش است، کار و تلاشی که خود نوعی

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   تحقیق دربارهحمل و نقل، نرم افزار
دسته‌ها: No category

دیدگاهتان را بنویسید